Elektroprivreda Republike Srpske
Sliv Vrbasa

Prirodne karakteristike

Vrbas je rijeka u zapadnom dijelu Bosne i Hercegovine, dugačka oko 235 km, sa površinom sliva oko 6.386 km2. Nastaje od dva vrela na južnoj padini planine Vranice. Izvire na 1.530 mnm i drenira centralni dio sjevernih padina Dinarskog planinskog masiva.

Kod Srpca se ulijeva u rijeku Savu na 96 mnm. Stvara tri karakteristične cjeline: u gornjem toku od izvora do Jajca je planinska rijeka s mnogo brzaka i slapova, u srednjem toku, od Jajca do Banje Luke, sa naglašenim padom korita probija se kroz duboki krečnjački kanjon, a u donjem toku, od Banja Luke do ušća, tipična je ravničarska rijeka.

Ima 36 direktnih pritoka dužih od 10 kilometara, a najznačajnije su Ugar, Crna Rijeka, Pliva i Vrbanja. Prosječan pad glavnog toka je 6 m/km, što ga čini atraktivnim za hidroenergetsko korišćenje. Prosječna nadmorska visina je oko 690 mnm. Prosječne godišnje padavine kreću se od oko 800 l/m2 pri ušću Vrbasa u Savu, do oko 1.500 l/m2 na južnom dijelu sliva. Prosječno višegodišnje oticanje sa sliva rijeke Vrbasa iznosi oko 132 m3/s. Režim toka vode u slivu rijeke Vrbas je neravnomjeran. Minimalni proticaji padaju na oko 22-23% od prosječnog višegodišnjeg proticaja. Ekstremno i do 10% na Vrbasu kod Gornjeg Vakufa i na ušću Vrbanje. Maksimalni proticaji su pet puta veći od srednjih višegodišnjih proticaja.

Velike vode pojavljuju se u periodu mart-maj, a najizraženije su u aprilu. Malovodni periodi se javljaju u periodu avgust-septembar, a minimalnim proticajem u avgustu.

Osnovna koncepcija razvoja i izgradnje

Relevantne studije pokazuju da raspoloživi hidroenergetski potencijal sliva rijeke Vrbas iznosi oko 4.270 GWh električne energije, u srednje vlažnoj godini, od čega na osnovni vodotok otpada 2.510 GWh ili 58,8%, a na sve pritoke 1.760 GWh ili 41,2 %. Hidroenergetski potencijal rijeke Vrbas na cijelom njenom slivu iskorišten je tek nešto više od petine, a na području toka kroz RS još i manje.

Od ukupno iskoristivog hidroenergetskog potencijala slivnog područja Vrbasa, a koji iznosi oko 3.200 GWh, danas se za proizvodnju električne energije koristi oko 720 GWh ili 22,5 % kroz hidroelektrane Jajce 1, Jajce 2 i Bočac.

Od mogućeg hidroenergetskog potencijala Vrbasa u dijelu koji protiče kroz Republiku Srpsku, a koji iznosi 1.895 GWh, iskorišteno je tek 307 GWh, odnosno 16,2 % što ostvaruje HE Bočac instalisane snage od 110 MW.

Aktuelna Studija hidroenergetskog korištenja rijeke Vrbas, pokazala je da su sa aspekta moguće proizvodnje električne energije daleko najznačajniji potencijalni energetski projekti na srednjem toku Vrbasa, gdje je moguće izgraditi nekoliko elektrana sa velikom godišnjom proizvodnjom, a to su: HE Bočac 2, HE Krupa 228, HE Krupa 218, HE Krupa 214, HE Grbići 204, HE Banjaluka 204, HE Karanovac i HE Novoselija 172,5 i 174,6. Za svaku pojedinačnu hidroelektranu izvršene su hidrološke, hidrauličke, energetske i tehno-ekonomske analize sa posebnim osvrtom na uticaj izgradnje HE na životnu sredinu.

U energetsko-ekonomskom smislu i na osnovu kompleksnih analiza na dijelu rijeke uzvodno od Krupe, najatraktivnije planirane hidroelektrane su:

  • HE Bočac 2 instalisane snage 8,76 MW i prosječne godišnje proizvodnje od oko 42 GWh i
  • HE Krupa 218 instalisane snage 14,7 MW i prosječne godišnje proizvodnje od 78 GWh.

Potez rijeke Vrbas od grada Banja Luke do ušća je dužine 69,35 km i ima raspoloživi pad od 62,00 m. Na ovoj dužini vodotoka planirane su HE Trn, HE Laktaši, HE Kosjerovo i HE Razboj (pojedinačne snage oko 21,42 MW i ukupne prosječne godišnje proizvodnje oko 367,15 GWh).

Faze izgradnje

Hidroenergetski potencijal Vrbasa prvi put je iskorišćen još za vrijeme Austrougarske monarhije, izgradnjom hidroelektrane Jajce, 1894. god. Njen generator snage 8 MW proizvodio je električnu energiju koja se koristila u hemijskoj industriji sve do 1957. godine.

Nakon Drugog svjetskog rata prišlo se daljoj izgradnji hidroenergetskih objekata, tako da su 1954. u pogon puštena HE Jajce 2, snage 30 MW sa bilansnom proizvodnjom 175 GWh, a tri godine kasnije i HE Jajce 1, snage 48 MW i bilansnom proizvodnjom struje od 232 GWh.
Po završetku izgradnje ta dva objekta, nastavilo se sa izradom projektne dokumentacije i istražnim radovima na srednjem toku rijeke Vrbas.

O početku izgradnje hidroelektrane u Bočačkoj klisuri počelo se razmišljati odmah nakon izgradnje hidroelektrana Jajce 1 i Jajce 2. Hidroelektrana Bočac je pribransko postrojenje na rijeci Vrbas i projektovana je kao vršna elektrana sa sedmičnim izravnavanjem. Puštena je u rad 1981. godine. Izgrađena hidroelektrana koristi 16,2% ukupnog hidropotencijala rijeke Vrbas sa pritokama. Ovaj dio hidropotencijala Vrbasa se u cjelosti nalazi u Republici Srpskoj.