Elektroprivreda Republike Srpske
Sliv Trebišnjice

Prirodne karakteristike

Rijeka Trebišnjica, sa izvorištem kod Bileće (330 m.n.m.), je bila najveća ponornica u Evropi i tekla je prema jugu do Lastve, odakle je skretala na zapad prema Trebinju,odnosno Popovom polju gdje se gubila u ponorima otičući dalje podzemnim tokovima u Jadransko more i u donji tok rijeke Neretve. Dužina površinskog toka je zavisila od godišnjeg doba, odnosno proticaja i kretala se od 35-90 km. U ljetnom periodu malih voda njen površinski tok je išao samo do Trebinja iza koga se gubila u ponorima koji se nalaze u samom koritu rijeke, a u zimsko-proljećnom periodu velikih padavina, kad ovi ponori ne mogu da prime sve količine vode, njen površinski tok se produžavao do kraja Popovog polja. Godišnji proticaj Trebišnjice bio je raspoređen tako da je u ljetnom periodu iznosio oko 1/4, a zimi oko 3/4 cjelokupnih voda. Prosječni godišnji proticaj Trebišnjice, dobijen na osnovu dugogodišnjeg osmatranja vodostaja kao i drugih metoda proračunavanja i provjeravanja iznosi kod Trebinja 96.1 m3/s, a kod Grančareva 81.9 m3/s. Ljetne minimalne vode kod Trebinja registrovane su oko 3 m3/s, a velike zimske oko 900 m3/s.

Osnovna koncepcija razvoja

Studijama i istražnim radovima vršenim u svrhu korišćenja hidropotencijala Trebišnjice, a naročito ispitivanjem i osmatranjem nadzemnih i podzemnih tokova voda kraških polja u širem području Istočne Hercegovine, došlo se do saznanja da je moguće vrlo efikasno iskoristiti sav njihov hidropotencijal, s obzirom na relativno velike nadmorske visine ovih polja. To je dalo podstreka za dalja i detaljnija istraživanja kojima je utvrđeno da sve ove vode pripadaju slivovima Trebišnjice i Neretve (Buna, Bunica i Bregava).

Korišćenje voda u okviru hidrosistema Trebišnjica razmatrano je u više etapa, uz kontinualno izučavanje hidroloških i hidrogeoloških osobina. U svim razmatranjima, osnovna koncepcija bila je u smislu izbora onih rješenja gdje bi se što veće količine vode zadržale i izravnale u akumulacijama i najkraćim putem sprovele do stepenasto raspoređenih elektro-energetskih postrojenja i drugih korisnika vode.

Osnovna koncepcija korišćenja voda na širem prostoru sliva rijeke Trebišnjice usvojena je vodoprivrednom osnovom iz 1958. godine, a inovirana novom vodoprivrednom osnovom „Kraških polja Istočne Hercegovine“, 1967. godine. Koncepcija sa sedam planiranih hidroelektrana i pet akumulacionih bazena u sistemu proizašla je iz usvojenog Osnovnog projekta iz 1976. godine. Usvojena koncepcija korišćenja voda potpuno je u skladu sa potrebama hidroenergetike, kao i sa rješavanjem kompleksne vodoprivredne problematike ovog područja. Izgradnjom sistema stvaraju se povoljni hidrološki uslovi na gornjim kraškim poljima, tj. odvođenje viškova vode sa kraških polja u vlažnom periodu godine i dovođenje potrebnih količina vode za navodnjavanje.

Dio hidrosistema nazvan „Gornji horizonti“, obuhvata u konačnoj etapi korišćenje voda na pravcu Gatačko polje – r. Zalomka – Nevesinjsko polje – Dabarsko polje – Fatničko polje – akumulacija Bileća. U ovaj sistem se u konačnoj etapi uvodi dio voda sjeverozapadnog dijela Nevesinjskog polja. Sve vode sistema dovedene u akumulacioni bazen Bileća, mogu se na daljem padu od 400 m energetski koristiti do mora, preko već izgrađenih hidroelektrana HE Trebinje I, HE Trebinje II, HE Dubrovnik i PHE Čapljina, koje su sukcesivno ulazile u pogon počevši od 1965. (HE Dubrovnik), 1968. (HE Trebinje 1), 1979. (PHE Čapljina) do 1981. (HE Trebinje 2).

Planirane hidrolektrane koje pripadaju podsistemu Gornji horizonti su: HE Nevesinje (61MW), HE Dabar (160MW), HE Bileća (30MW).

Ukupna instalisana snaga svih planiranih i izgrađenih hidroelektrana u hidrosistemu Trebišnjice je oko 1.075 MW, sa ukupnom srednjom godišnjom proizvodnjom u konačnoj etapi od oko 3.900 GWh.

Faze izgradnje HES Trebišnjica

Izgradnja hidroenergetskog sistema na Trebišnjici odvijala se fazno, zavisno od istraženosti pojedinih dijelova terena, stanja projektne dokumentacije i potreba za energijom. Pripremni radovi na prvoj fazi izgradnje hidrosistema na Trebišnjici su započeli 1959. godine kada se pristupilo radovima na pristupnim putevima, gradilišnim naseljima, izmještanju uskotračne željezničke pruge Trebinje – Bileća, rekonstrukciji puteva prvog reda i drugim objektima, a nešto kasnije su počeli radovi na glavnim objektima.

Za prvu etapu prve faze gradnje, odabrani su objekti i postrojenja koji imaju naglašen hidroenergetski značaj. U ovoj etapi izgradnje završene su dvije hidroelektrane: HE Dubrovnik i HE Trebinje 1. Pored pomenutih proizvodnih objekata u okviru ove etape izgrađeno je i Razvodno postrojenje Trebinje locirano u Mokrom polju sa naponskim nivoima 35 kV, 110 kV i 220 kV, sa transformacijama 110/35 kV i 220/110 kV.

U okviru druge etape prve faze izgrađena je PHE Čapljina sa velikom instalisanom snagom od 420 MW. Pored toga riješen je niz vodoprivrednih, poljoprivrednih i ostalih privrednih problema ovog područja. Izgrađena je i HE Trebinje 2 sa instalisanom snagom od 8 MW. U RP Trebinje je uveden naponski nivo od 400 kV u sklopu tadašnjeg jugoslovenskog sistema “Nikola Tesla”, ugrađena transformacija 400/220 kV i izgrađen dio potrebnog prostora za područni dispečerski centar upravljanja za sistem Hidroelektrana na Trebišnjici.

Uporedo sa izgradnjom 1. faze hidrosistema Trebišnjice realizovan je i obiman fond istražnih radova i urađeni su dijelovi projektne dokumentacije za iskorišćenje voda na širem slivu rijeke Trebišnjice. Radi se o vodama koje u prirodnim uslovima samo djelimično pripadaju slivu rijeke Trebišnjice. To su uglavnom poplavne vode gornjih kraških polja, koja se nalaze uzvodno od postojeće amumulacije Bileća. Te vode u prirodnim uslovima otiču kroz podzemne kraške kanale u pravcu rijeka Trebišnjice, Bregave, Bune i Bunice, ali su provedene analize pokazale da se one najekonomičnije mogu iskoristiti ako se prevedu u postojeću akumulaciju Bileća, i dalje iskoriste na već izgrađenim nizvodnim hidroelektranama (HE Trebinje 1, HE Trebinje 2, HE Dubrovnik i PHE Čapljina).

Sagledavajući neophodnost dalje izgradnje hidrosistema Trebišnjica pristupilo se izgradnji pojedinih objekata u sistemu Gornji horizonti. Tako je spojni tunel Dabarsko polje – Fatničko polje u dužini od 3.240 m probijen 1985. godine, a izgradnja dovodnog tunela Fatničko polje – akumulacija Bileća započela 1986. a završena 2006. godine.

U toku su aktivnosti na realizaciji HE Dabar, ključnog i najprofitabilnijeg dijela sistema Gornji horizonti, čijom izgradnjom se očekuje i povećanje proizvodnje električne energije na nizvodnim hidroelektranama.